Generaal Maczek Museum                                                          

GEDEGEN ONDERZOEK VAN PETER HAAGH EN ED CUBER

MONDT UIT IN EXPOSITIE GENERAAL MACZEK MUSEUM

“IN ‘45 WAREN ER NOG VELE BREDASE SLACHTOFFERS VAN DE OORLOG”

“In 1945, toen Breda dus al lang en breed was bevrijd sinds 30 oktober 1944, waren er nog vele tientallen
burgerslachtoffers”. Peter Haagh en Ed Cuber van het Generaal Maczekmuseum komen op een totaal in dat
jaar van 59 Bredase burgerslachtoffers.

Het zijn door hen, gedurende vele maanden onderzoek, o.a. achterhaalde verzetsstrijders, die in een Duits strafkamp terecht zijn gekomen  en dwangarbeiders in het derde rijk. Op 24 oktober a.s. worden hun namen onthuld tijdens een hele week lang durende tentoonstelling van het Generaal Maczeksmuseum. Vele Bredanaars zullen hierbij belang hebben. Het wordt een van de belangrijkste projecten in Breda, ooit verricht. Want het is niet onmogelijk dat nabestaanden hun dierbaren alsnog kunnen “terug te lezen”. Peter Haagh, een van de krachten  - van professie economisch historicus – waarop het Generaal Maczekmuseum steunt, zegt het met nadruk. “Bevrijd is bevrijd. Maar…eind 1944 begint pas voor velen, jong en oud, de ellende”. Want ‘beide kanten’ weren zich. Bij Boschdal wordt een N.S.B.’er vermoord!

Gevangenkamp Boschdal

Niet zovelen zullen weten dat ook Breda een gevangenkamp had, dat na de bevrijding van Breda dienst deed als strafkamp voor krijgsgevangen gemaakte Duitse soldaten. Dat was Boschdal bij Beek, het landgoed waar het eeuwenoude buitenverblijf heeft gestaan en Louise Stratenus haar geruchtmakende roman Lindendaal (1890) schreef. Het werd gebruikt door verzetsgroepen in Breda om gevangen genomen Duitsers en andere gevaarlijke elementen gevangen te houden tot de bevrijding van Nederland een feit was. Dat als zodanig Boschdal dienst deed was nagenoeg onbekend. Met de in Duitse dienst meestrijdende Oekraïners worden er gevangen gezet en anderen, zoals de soort die men ‘verraderlijk gespuis’ noemt.

De kruidenier

Dit moet een N.S.B.’er uit Breda september 1944 zijn ontgaan. Op een mooie zomerse dag passeert hij het verzetsoord, tot grote schrik van hen die juist een gevangen genomen Duister opbrengen met een revolver in de rug. Op dat moment kruisen zich de blikken van de verzetsmensen en de eenzame fietsende voorbijganger, die snel wegkijkt en vlug doorfietst. De wacht van Boschdal gaat, na licht nerveus beraad, achter de gevaarlijk en verraderlijk bekende staande NSB ‘er aan, die wij “de kruidenier” zullen noemen. De “dikke” van de groep is een van de snelsten, die als een grote kat geweldig uit de startblokken kan schieten.

“Lang leve Hitler”

Onmiddellijk zit “de dikke” zijn man op de huid, over de Boschdaldreef, langs lanen met beuken en zandpaadjes en verder over de Brielsedreef. De “kruidenier” heeft er de vaart in. Als hij het Postlaantje bereikt, beseft “de dikke”, dat hij op de Strijpenseweg onbereikbaar wordt. Voortdurend komen daar boeren over het fietspad, die pas “gemolken” hebben. Op de Strijpenseweg zit “de dikke” op enkele meters van de NSB’er. En dan in het zicht van de molen van Leur gaat hij ineens naast hem rijden en duwt zijn voorwiel tegen het zijne en dwingt de verrader van illegale acties het bospad in te rijden. Bij de turfputten laat “de dikke” de NSB’er halt houden. Hij geeft hem de tijd een gebed uit te spreken, waarop de NSB’er roept: “Lange Leve Hitler”. Een schot klinkt en de kruidenier vindt zijn graf in een turfput.

Represaille voor Bicknese

Verzetsstrijder Fritz Bicknese wordt gevangen genomen en vindt de dood na een aanslag op de SS’er Jos Driessen. Bij de bevrijding van Breda wordt P. Bastiaansen overreden door een tank. Wat zijn de verhalen achter hun tragische levenseindes? Een jongen uit Breda, die in de trein wordt beschoten is ook een burgerslachtoffer. Dertig tot vier en dertig Bredanaars, volgens de stand van heden, zijn tijdens de oorlog gedood door granaatscherven. Dat kan in 1940 geweest zijn. De bommen vallen in de buurt van het station. Maar…menigeen weet hoe vernietigend een VI heeft huisgehouden aan de Molengracht. De Bredase vuilnismannen Cees van Zundert en Charles Kahlmann, wier verhalen werden gepubliceerd in het Breda van weleer, zijn burgerslachtoffers. Zij worden weggestuurd terwijl de directeur weet dat de geallieerden hun vuilnisauto voor een Duitse tank konden aanzien. Beiden vinden de dood! 

Op de grens van dood en leven

Gedurende de oorlog kropen Bredanaars door het oog van de naald en soms liep het faliekant verkeerd af getuige enkele fragmenten uit “Breda vertelt van zijn bevrijding” door A. Hallema.  “De Polen waren nog slechts met hun voorste spitsen doorgedrongen tot het Van Coothplein, toen aldaar een dame uit een der aangrenzende straten reeds aan den slag ging met het afbreken en opzij gooien van de gehate Duitsche richtingsborden, welke daar en op andere kruispunten nu vier en een half jaar voor alle vaderlanders als een steen des aanstoots waren geweest. Zij oordeelde blijkbaar, dat het nu welletjes was en rukte met een vaardigheid, welke een handige slooper haar niet had kunnen verbeteren, die borden weg. En toch was dat op dit moment nog een gevaarlijk karweitje. Want nog geen kwartier later fietsten daar eenige Duitschers langs, die van den Markendaalscheweg hun pad namen via het Van Coothplein.

Een harde slag…

Ze waren vermoedelijk op zoek naar de artilleriekazerne aan de Gasthuisvelden. Waren ze eerder gepasseerd, terwijl de dame bezig was geweest, haar afbraakpogingen te voltooien, dan zou ze ongetwijfeld ter plaatse zijn doodgeschoten…Er kwamen steeds meer mensen op de been, die de bevrijders stormachtig en met een van vreugde stralende gelaat begroetten, terwijl dezen op hun beurt al rijdende het V-teeken van Victorie maakten. Het enthousiasme der menigte in de Nieuwe Ginnekenstraat kende geen grenzen…dan was er weer oplaaiend artillerievuur van den vijand…of er knetterden onverwachts mitrailleurs van Duitsche sluipschutters…maar het leek of iedereen elke reactie van den oorlog kalm naast zich wilde neerleggen…mitrailleervuur van sluipschutters stierf weg…we hoorden wel een harde slag…

Juffrouw Kievits burgerslachtoffer

Een granaat was ingeslagen boven den winkel van de firma Dijkhoff op den hoek van den Ginnekenstraat. Helaas werd een zekere juffrouw Kievits hierbij gedood en een van de medebewoners zagen we eenige minuten laten onder het kalkgruis en met een doek om het hoofd ter verdere behandeling naar dokter Beinema gaan…Maar daar kwamen de tanks aanrollen en meteen was de heele straat opnieuw gevuld met een opgewonden menigte”…Was juffrouw Kievits, bij de bevrijding één van de eerste burgerslachtoffers? In  mei 1940 is het éérste  burgerslachtoffer Adrianus Van den Muijsenberg. Zijn graf is nog altijd onvindbaar! Wat is het verhaal àchter juffrouw Kievits? Zij is vast geen dienstmeisje maar een ongetrouwde mevrouw geweest. Indertijd stonden zij er emancipatorisch op, vanwege hun niet huwelijkse staat, met mejuffrouw Kievits te worden aangesproken: Wie wil van haar niet meer weten? Schrijf naar de redactie van de Bredase Bode, postbus 22, 4880 AA in Zundert, als u meer weet van de identiteit van Bredase burgerslachtoffers gedurende de oorlog 1940-45 : redactie@vorsselmans.nl “Pas dan gaat het project, dat nu nog abstract is leven”, zeggen de onderzoekers. Met deze intentie willen ze zich wijden aan hun opgave.1945: 59 Bredanaars gedood!

1945: 59 Bredanaars gedood!

Peter Haagh wil nog wat voorbeelden van Bredase burgerslachtoffers geven. Het aantal overleden verzetsstrijders is cumulatief. In 1941 sneuvelen vier Bredanaars; in 1942: 13. In 1943 hebben acht verzetsstrijders hun taak volbracht. Om te weten en te onderkennen wat het verzet deed is het goed om eens op een rijtje te zetten wat de profiteurs deden; de lui die in dienst waren van Aus der Fünten en een tientje “kopgeld” kregen voor een verraden Jood.

In 1944 heeft Duitsland nog dringender behoefte aan arbeidskrachten in de oorlogsfabrieken. Er sneuvelden 22 dwangarbeiders uit Breda en in 1945 maar liefst 59 (!) verzetsstrijders en dwangarbeiders. Door met munitie te spelen verloren zeven Bredase kinderen de dood.

Wat zegt deze rij namen?

Dwangarbeiders werden tewerkgesteld in Wuppertal, Buchenwald, Mauthausen, Essen  en tal van andere plaatsen. Dresden niet te vergeten waar de Geallieerden aan het eind van de oorlog, naar studies uitwijzen, bombardeerden uit wraak. De Bredanaars Wim du Floo, Rinus Maas en Piet van Opstal overleefden, volgens een brief van mevrouw Angelica van Dongen-Vermeulen, deze hel op aarde. Zoniet elders: C. Dekkers, Th. van Oosterhout, H.A. ter Horst, J. Oldenburger, J.L. Schrauwen, J.C. van Gool, J.A.M. Mathijssen, H.Oostlander en C. Rodie.Wat zegt u deze rij met namen? Weet u iets? Schrijf naar de redactie van de Bredase Bode. We zijn razend nieuwsgierig hoe dit audiovisueel vorm verkrijgt op de expositie en zullen de tentoonstelling vanaf dinsdag 22 oktober tot zondag 1 november a.s. dan ook zeker bezoeken. Peter Haagh en Ed Cuber, in samenwerking met anderen van het Maczekmuseum, garanderen een bezienswaardig project, hoewel het hard werken is zoveel mogelijk boven water te halen. 

 De militaire slachtoffers

De dood hollend tegemoet!

Ed Cuber heeft zich vooral gespecialiseerd in het antwoord op de vraag waar gevangen genomen verzetsstrijders en op de trein gezette joden terechtkwamen. En zo vernemen we dat er een Auswitchz 1, 2 en 3 heeft bestaan. Hij heeft inzicht in lijden en verzet van de joden. “In Warschau hielden ze het lang vol. Dat waren ook Poolse Joden; die waren minder lijdzaam”. Alle informatie over de vernietigingskampen heeft Ed voor de expositie op 20 oktober gedigitaliseerd. Hij wijst op Birkenau en Sobibór, bij uitstek vernietigingskampen. “Uit de trein moesten de mensen hollend naar het crematorium. Hun versnelde hartslag gaf hun beulen minder problemen met de duur van de dood. En de Duitsers hadden berekend dat op deze wijze per minuut meer Joden konden worden vergast, zonder dat de kosten opliepen”.

Schriftelijke reacties kunt u sturen naar de redactie van de Bredase Bode, postbus 22, 4880 AA in Zundert, o.v.v. het Breda van weleer. Rechtstreeks: redactie@vorsselmans.nl

Foto: Ed Cuber en Peter Haagh digitaal aan de slag voor hun onderzoek. Foto: Rinie Maas

Foto: Het Pools kerkhof is het “Pools Kerkhof van pastoor Doens”. Foto: Henk Maas

Foto: Piet Avontuur (30 januari 1920) sneuvelt op St. Philipsland 23 januari 1945. Foto: Uit familie-album

Foto: Bad Ginneken. Op 13 oktober 1944 begaan de Geallieerden een fatale vergissing. Op bad Ginneken vallen bommen en er vallen 25 doden. De aanval was bedoeld voor de Duitse generaal Sponnheimer, die twee huizen verderop woonde.

RINIE MAAS ONTHULT NIEUW MONUMENT

Ook oorlogsslachtoffers uit en in Breda herdenken’

BREDA - Zaterdagmiddag was het op de Trip van Zoutlandt kazerne gevestigde Generaal Maczek Museum aan de De La Reyweg het toneel van een bijzondere herdenking van de Bevrijding van Breda door de Polen. Met de onthulling van een monument waarop alle bekende namen van slachtoffers uit en in Breda staan vermeld, opende de Bredase kroniekschrijver Rinie Maas officieel de nieuwe deeltentoonstelling ‘Oorlogsslachtoffers Breda 1940-1945’.

Door Addo Sprangers

Ondanks het feit dat Breda al in oktober 1944, werd bevrijd, waren er in 1945 toch nog 59 Bredase burgerslachtoffers te betreuren. Niet alleen in de concentratiekampen stierven verzetstrijders, maar ook door geallieerde bombardementen sneuvelden er dwangarbeiders. Na de bevrijding van Breda is er ook nog een V1 neergestort aan de Molengracht. Ook een zevental Bredase kinderen vond in 1945 de dood door met munitie te spelen.

Nieuwe films

De deeltentoonstelling werd opgezet door Ed Cuber en de historicus Peter Haagh, twee aan het Generaal Maczek Museum verbonden vrijwilligers. Daarnaast was er een tentoonstelling waar verschillende onderwerpen die te maken hebben met deze slachtoffers in tekst en met foto’s verder werden uitgediept. Er waren ook twee nieuwe films te bewonderen: ‘Breda bevrijd’ en ‘De herdenking van de Vloeiweide’.

Herinnering levend houden

Het Generaal Maczek Museum zet zich in om de herinnering aan de inzet van de Polen in Europa en vooral in Nederland levend te houden, vertelt voorzitter Frans Ruczynski van het Generaal Maczek Museum. “Dit naast onze lokale oorlogsgeschiedenis.”

Militaire autoriteiten

Ruczynski werd in 1997 benaderd door de heer Coenders, een van de grondleggers van het museum, “Het museum zou worden verplaatst van de Vogelenzanglaan naar de Trip van Zoudtlandtkazerne en hij wist zogenaamd niet hoe hij met militaire autoriteiten moest overleggen. Zijn enige vraag was echter: ‘Wil je voorzitter worden van het museum?’ Ik werkte op dat moment als militair docent in Breda aan de KMA maar heb toch even geaarzeld. De achterliggende organisatie van het museum met zijn spullen en boeken was erg ondoorzichtelijk en dan is het gevaarlijk om in zo’n stichting te stappen.”

 Positieve medewerking

“Ik merkte wel dat het museum op het punt stond om te verdwijnen. Dat wilde ik te allen tijde voorkomen dus ik heb na wat overleg met vrienden dat risico maar voor lief genomen. Rond het bevrijdingsweekend van 29 oktober 1997 is het museum officieel geopend door de Commandant der Landstrijdkrachten. De Koninklijke Landmacht waardeerde en steunde daarmee de inzet van de Poolse strijdkrachten bij de bevrijding van Europa en in het bijzonder Nederland. Bij de overgang naar de kazerne en daarna heb ik altijd een enorm goede en positieve medewerking gehad van alle defensiemedewerkers.”

Volwaardig museum

“Ik ben toen gaan bouwen aan de organisatie door het zoeken naar nieuwe medewerkers en via voorspoed en tegenslagen werken we nu met meer dan 35 enthousiaste vrijwilligers. We zijn nog steeds groeiende en hebben daarvoor meer ruimte gekregen op de kazerne en de belangstelling wordt ook steeds groter. Ons streven is te komen tot een volwaardig museum in Breda waar we de herinnering aan de inzet van de Polen in Europa en vooral in Nederland naast onze lokale oorlogsgeschiedenis levend kunnen houden. Daar zijn we in Nederland uniek in. Daar zet ik me voor in.”

FOTO: Rinie Maas onthulde zaterdag een monument waarop alle bekende namen     van slachtoffers uit en in Breda staan vermeld.

 foto:WWW.HETFOTOBEDRIJF.NL

12-03-2010 ◊  LAST UPDATE

NAAR BOVEN TERUG